W tym tekście pragnę przybliżyć Czytelnikom mało znane w Polsce zagadnienie, jakim jest historia albańskiej rewolucji socjalistycznej i Ludowej Albanii. Albania jest niewielkim krajem na Bałkanach, a związki polsko-albańskie były dość słabe, stąd słaba znajomość tych wydarzeń.

Władza ludowa w Albanii trwała około 45 lat - od 1944 do 1989 roku, kiedy oportunistyczni działacze Albańskiej Partii Pracy na czele z pierwszym sekretarzem Komitetu Centralnego Ramizem Alią (zwanym "albańskim Gorbaczowem") doprowadzili do kapitalistycznej kontrrewolucji.

Albański socjalizm wiąże się nierozłącznie z imieniem towarzysza Envera Hodży, który przewodził albańskiemu ruchowi robotniczemu ponad 40 lat - od 1941 do 1985 roku. Enver Hodża okazał się wybitnym organizatorem walki komunistycznej, dobrym teoretykiem i praktykiem rewolucyjnej nauki marksistowsko-leninowskiej. Okazał się człowiekiem wiernym swoim zasadom, kiedy po XX Zjeździe Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego potępił rewizjonizm grupy Chruszczowa oraz kiedy, po śmierci Mao Tse-tunga, potępił posuwanie się Chin w stronę wolnorynkowego kapitalizmu. Niestety nie ustrzegł się i dogmatycznych błędów, chociażby w ocenie chińskiej rewolucji socjalistycznej i postaci Mao.

Jednak to z jego osobą, wiąże się dynamiczny rozwój Albanii w okresie powojennym, posuwanie się tego albańskiego kraju w kierunku społeczeństwa komunistycznego. Niestety zdrajcy socjalizmu zaprzepaścili jego dzieło. Albania nie mogłaby być jednak socjalistyczna bez ofiarnego wysiłku i walki albańskiej klasy robotniczej, chłopstwa pracującego, rewolucyjnej inteligencji i rewolucyjnych żołnierzy.



Powstanie i rozwój albańskiego ruchu komunistycznego

W 1924 roku władzę w Albanii zdobywa Ahmed Zogu. Legalnie działające organizacje demokratyczne zostają rozbite. Z początkiem następnego roku albańska emigracja polityczna tworzy Narodowy Komitet Rewolucyjny (KONARE). Na przełomie lat 1927-1928 doszło do rozłamu między umiarkowanym a radykalnym skrzydłem KONARE.

Umiarkowani powołali Zjednoczenie Narodowe, zaś komunizujący radykałowie utworzyli Komitet Wyzwolenia Narodowego, współdziałający blisko z bałkańskim rewolucyjnym ruchem robotniczym. Grupę około 20 Albańczyków wysłano do ZSRR, aby tam przeszli szkolenie ideologiczne.

Nieskuteczna próba powołania do życia albańskiej partii komunistycznej zostaje przeprowadzona już około 1925 roku przez Bajrama Curri, Konstandina Boszniaku i Dymitra Penczewa. Przyczyną klęski był terror reakcyjnego reżimu zogistowskiego.

25 sierpnia 1928 roku w Moskwie powstała Albańska Grupa Komunistyczna, mająca być zaczątkiem rewolucyjnej partii albańskiej klasy robotniczej. W ośrodkach robotniczych zaczynają działać i agitować młodzi rewolucjoniści. W czerwcu 1929 roku powstaje grupa komunistyczna w Korczy. Data ta traktowana jest za początek istnienia zorganizowanego ruchu komunistycznego w Albanii. Grupa z Korczy prowadziła aktywną pracę wśród tamtejszej klasy robotniczej. Działali w niej tacy znani później działacze, jak Hysni Kapo i Bedri Spahiu. Organizacje komunistyczne działały również w Szkodrze, Tiranie i Durresie.

Aktywność komunistów nie mogła nie zaniepokoić rządu. W lutym 1937 r. władze zamykają komunistyczną gazetę "Bota e Re" ("Nowy Świat"), a w 1939 roku aresztowano grupę komunistów ze Szkodry, w tym albańskiego bohatera narodowego Kemala Stafę.

Partia komunistyczna z prawdziwego zdarzenia mogła jednak powstać dopiero w warunkach włosko-faszystowskiej okupacji. 8 listopada 1941 utworzono Komunistyczną Partię Albanii. Wybrano Tymczasowy Komitet Centralny. W jego skład weszli: Enver Hodża (jako generalny sekretarz Komitetu Centralnego), Koci Dzodze, Nako Spiru, Kemal Stafa, KristoThemelko, Tuk Jakova, Liri Gega, Bedri Spahiu, Ramadan Citaku, Kadriu Hodża. W owym czasie partia liczyła około 200 członków.



Walka komunistów albańskich o niepodległość i socjalizm w latach okupacji włoskiej i niemieckiej

14 kwietnia 1939 roku Albania została włączona do faszystowskich Włoch. Król włoski Wiktor Emanuel III został jednocześnie monarchą albańskim. Włosi zaczęli traktować Albanię jak swoją kolonię. Wprowadzono terror. W kraju zjawiło się tysiące osadników włoskich. Stworzono albańską partię faszystowską, a także faszystowski związek młodzieży i związek kobiet.

Główną siłą polityczną walcząca o wyzwolenie kraju stali się komuniści. Aktywna walka zaczęła się w 1942 roku. Jednym z pierwszych męczenników poległych w walce był Kemal Stafa. Zgodnie z decyzją Komitetu Centralnego, partia zaczęła organizować rady wyzwolenia narodowego, zrzeszającą wszystkie patriotyczne i demokratyczne elementy społeczeństwa. 25 sierpnia utworzono gazetę "Zeri i Popullit" ("Głos Ludu"). Powstało kilka oddziałów komunistycznej partyzantki.

Promując koncepcję jedności wszystkich antyfaszystowskich sił, Komunistyczna Partia Albanii zwołała 16 września 1942 r. nieopodal Tirany przedstawicieli wszystkich albańskich grup partyzanckich. W wyniku porozumienia, powstał Front Wyzwolenia Narodowego. Rada FWN liczyła 10 członków, w tym 3 komunistów, którzy jednak odgrywali czołową rolę, gdyż w Albanii poza partią faszystowską oraz nielegalną komunistyczną nie działały żadne inne partie.

Albańska reakcja, nie mogąca się pogodzić z dominacją sił ludowo-demokratycznych, utworzyła konkurencyjny Front Narodowy z Midhatem Fraszeri na czele, który dezorganizował walkę narodowowyzwoleńczą.

W styczniu 1943 roku Włosi zmusili do ustąpienia kolaboracyjnego premiera Mustafę Kruję, a nowym szefem rządu został Maliqa Buszatli z Frontu Narodowego.

Przeciwdziałanie Frontowi Narodowemu, osłabienie włoskich okupantów i sytuacja KP Albanii (liczącej wówczas około 700 członków) stały się przedmiotem dyskusji na Pierwszej Krajowej Konferencji KPA, która odbyła się w Labinot w marcu 1943 roku. W jej wyniku utworzono Armię Wyzwolenia Narodowego (w chwili powstania około 10 tys. żołnierzy), sprzeciwiono się sekciarstwu, zlikwidowano antypartyjne frakcje. Przywódcą partii pozostał Enver Hodża.

Szeroko rozwijała się walka partyzancka. Upadek Mussoliniego latem 1943 roku pozwolił na oczyszczenie kraju z włoskich okupantów. W sierpniu zawarto krótkotrwałe porozumienie między FWN a FN, zostało ono jednak szybko zerwane.

10 września do Albanii wkraczają wojska hitlerowskie. Premierem został, obalony wcześniej, Mustada Kruja. Był on jednak marionetką Niemców. Hitlerowcy głosili hasła utworzenia "Wielkiej Albanii", czym zdobyli sobie poparcie wielu kręgów reakcji społecznej.

Jednak walka antyfaszystowska rozwijała się szybko, szczególnie od wiosny 1944 roku. Wiosną i latem wyzwolono większość terytorium kraju. 17 listopada zdobyto Tiranę, która była jedyną stolicą europejską, wyzwoloną bez udziału wojsk radzieckich i angloamerykańskich. Do końca miesiąca cały kraj był wolny. Wyzwolenie dokonało się wyłącznie albańskimi rękoma, a przede wszystkim rękoma 70-tysięcznej Armii Wyzwolenia Narodowego.

W kraju dominację zdobyła Komunistyczna Partia Albanii. Zaczął się czas tworzenia władzy ludowej.



Albania w czasach sojuszu z ZSRR i z państwami demokracji ludowej

W listopadzie 1944 roku KPA liczyła 2800 członków. Nieco ponad rok później było to już 10 599 osób. Robotnicy stanowili 23% członków partii.

W sierpniu 1945 roku zwołano kongres Frontu Wyzwolenia Narodowego, który od tej pory przyjął nazwę Frontu Demokratycznego. W jego skład weszły partia komunistyczna, związki zawodowe, antyfaszystowski związek młodzieży i antyfaszystowski związek kobiet.

2 grudnia odbyły się wybory parlamentarne. 93% głosów otrzymał Front Demokratyczny, który był jedyną znaczącą siłą polityczną w kraju.

11 stycznia 1946 roku proklamowano utworzenie Albańskiej Republiki Ludowej z Enverem Hodżą, jako premierem, na czele. 14 marca 1946 roku ogłoszono socjalistyczną konstytucję ARL.

Dekret o reformie rolnej został wydany 29 sierpnia 1945 r. W jego wyniku wywłaszczono 19 355 właścicieli ze 172 659 ha ziemi. Państwowe gospodarstwa rolne powstały już w 1945 roku, zaś pierwsza spółdzielnia produkcyjna w 1946 roku. Później nastąpiła kolektywizacja. Do roku 1960 sektor socjalistyczny w rolnictwie objął 86% gruntów.

W tym czasie znacjonalizowano także przemysł albański.

Praktycznie pozbawiono możliwości kościół rzymskokatolicki, który wsparł próbę inwazji ze strony niedobitków albańskiej burżuazji, organizowaną przez imperializm brytyjski. W 1950 r. podjęto także akcje przeciwko wyznawcom islamu.

W latach 1947-1948 zrealizowane dwa krótkotrwałe plany gospodarcze, które położyły fundament pod budowę społeczeństwa socjalistycznego w Albanii. Osiągnięcia pierwszych czterech lat podsumował I Zjazd Komunistycznej Partii Albanii z 1948 roku. Wówczas partię przemianowano na Albańską Partię Pracy.

Albania weszła w skład rodziny państw socjalistycznych. Jej najbliższymi sojusznikami w pierwszych latach władzy ludowej były Jugosławia i Związek Radziecki. Państwa te wspierały Albanię w jej konfliktach z Grecją, Włochami i krajami zachodnimi. Związki z Jugosławią były tak bliskie, że Komunistyczna Partia Jugosławii często działała na forum międzynarodowym także w imieniu KPA. Pojawiały się koncepcje federacyjne.

Wiosną 1948 roku Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych zdemaskowało jednak rządzącą KP Jugosławii grupę skupioną wokół Tito, jako agenturalną wobec zachodniego imperializmu, reakcyjną, faszystowską, nacjonalistyczną i antyradziecką. Albańczycy szybko potępili klikę Tito, która stanowiła piątą kolumnę w ruchu marksistowsko-leninowskim.

Agenci Tito działali także w Albanii. Ich przywódcą był Koci Dzodze, aresztowany w listopadzie 1948 roku. Proces trwał kilka miesięcy. Obserwujący go radziecki dziennikarz Arkadij Pierwiencew określił Dzodze tymi słowami: Koci Dzodze to mały człowieczek łączący w sobie brutalność wilka i tchórzostwo szakala. Z pomocą Tity zatapiał własny kraj, pomagając mu w ekonomicznej inwazji na Albanię. Wyrok śmierci wykonano w czerwcu 1949 roku.

W latach 1948-1954 stosunki Albanii z ZSRR i państwami demokracji ludowej rozwijały się pomyślnie. Związek Radziecki udzielił znaczącej pomocy w rozwoju kraju. Umocniła się pozycja Frontu Demokratycznego. Między I a II Zjazdem partii (1948-1952) przeprowadzono w APP czystkę z elementów rewizjonistycznych, oportunistycznych i protitowskich.

Albańskich komunistów niepokoił proces przejmowania władzy w Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego przez rewizjonistów z Nikitą Chruszczowem na czele. Enver Hodża szybko dostrzegł zamiary chruszczowistów. Z oburzeniem przyjął referat o "zbrodniach Stalina" wygłoszony przez Chruszczowa na XX Zjeździe KPZR. Pisał wówczas: Przechodzą po mnie dreszcze, gdy pomyślę jak bardzo burżuazja i reakcja będą się cieszyć, kiedy dostaną ten raport we własne ręce, na pewno rozpoczną kampanię kłamstw i kto wie ile to potrwa. Tito powinien być bardzo zadowolony po przeczytaniu tego raportu, jestem pewien, że już to zrobił. Jaka to szkoda dla Związku Radzieckiego i obozu socjalistycznego! Co za żenująca odpowiedzialność przed historią! Nie mogę nic napisać. To za mało powiedzieć: "Jestem w szoku!"

Enver Hodża gorąco bronił socjalistycznego dziedzictwa Józefa Stalina przed atakami oportunistów. Krytykował również politykę zagraniczną ZSRR, z winy chruszczowistów, kapitulancką wobec imperializmu.

Ostateczny rozbrat między marksistami-leninistami a rewizjonistami nastąpił na przełomie lat 1960-1961. W latach 60. Albania wystąpiła z Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej i Układu Warszawskiego, a kraje bloku radzieckiego potępiła jako państwowo-kapitalistyczne i rewizjonistyczne. Zaciekle sprzeciwiła się wkroczeniu wojsk Układu Warszawskiego do Czechosłowacji latem 1968 roku. Z Albanią współdziałały grupy antyrewizjonistyczne w bloku radzieckim, głównie z Polski, ZSRR, NRD i Jugosławii.

W swej walce z radzieckim rewizjonizmem APP znalazła sojusznika w Komunistycznej Partii Chin, kierowanej przez Mao Tse-tunga. Stanowisko pośrednie między KPCh i APP a KPZR i jej sojusznikami zajęły partie komunistyczne Wietnamu i Korei. Od końca lat pięćdziesiątych do 1978 roku socjalistyczne Chiny były najbliższym sojusznikiem Albańskiej Republiki Ludowej.



Okres przyjaźni z Chinami Mao Tse-tunga

Po zerwaniu z ZSRR, Chiny stały się najbliższym sojusznikiem i przyjacielem socjalistycznej Albanii. Dobre stosunki utrzymywali Albańczycy również z Wietnamem, Koreańską Republiką Ludowo-Demokratyczną, Kubą i Rumunią.

IV Zjazd APP z 1961 roku ogłosił przejście do budowy rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego.

W tym czasie Albańczycy nadal krytykowali działania ZSRR, np. w kwestii niemieckiej czy kongijskiej.

W połowie lat 60. zaczął się proces zwany "albańską rewolucją kulturalną". Jej ramy czasowe można określić na lata 1964-1969. Partia miała na celu rewolucjonizację życia społecznego w Albanii, utrwalenie dyktatury proletariatu, zbliżenie do społeczeństwa komunistycznego.

Promowano rozwój literatury i sztuki w duchu socjalistycznym. Zwalczano obce, kosmopolityczne i burżuazyjne tendencje w kulturze. Stawiano na rodzime wzorce. W 1965 roku rozpoczęto walkę z biurokratyzmem. Urzędników oddelegowano do pracy produkcyjnej w fabrykach i na roli. Odniesiono dalsze osiągnięcia w dziele wyzwolenia kobiet. Nastąpiło znaczne zrównanie dochodów społeczeństwa.

W 1967 r. w trybie administracyjnym zamknięto wszystkie miejsca kultu religijnego. Zamienione zostały one na miejsca użyteczności publicznej. Usunięto symbole religijne z mieszkań. Albanię ogłoszono pierwszym na świecie państwem ateistycznym.

Czystka w partii usunęła z jej szeregów oportunistów i rewizjonistów.

Na początku lat 70. zaczynają się zgrzyty w relacjach chińsko-albańskich. Enver Hodża skrytykował postawę Chin w czasie sporu granicznego z ZSRR (1969 r.), polityczne zbliżenie ze Stanami Zjednoczonymi oraz "teorię trzech światów".

W 1976 r. zostaje przyjęta nowa socjalistyczna konstytucja. Albańska Republika Ludowa zmieniła nazwę na "Ludowa Socjalistyczna Republika Albanii". Jeden z artykułów konstytucji zabraniał Albanii zaciągania pożyczek od państw burżuazyjnych.

W 1978 r. Enver Hodża wydał pracę "Imperializm i rewolucja", w której potępił politykę maoistowskich Chin oraz następców Mao Tse-tunga, prowadzących linię restauracji kapitalizmu. W ślad za tym doszło do zerwania sojuszu z Chińską Republiką Ludową, choć wzajemne stosunki ociepliły się już około 1983 roku.



Ostatnie lata Ludowej Socjalistycznej Republiki Albanii

Po 1978 r. Albania nie miała bliskich sojuszników. Przez ostatnie lata socjalizmu kroczyła ona całkowicie samodzielnie.

W 1979 r. Albania potępiła chińską inwazję na Wietnam, jednocześnie poparła również agresję Wietnamu przeciwko Kampuczy, rządzonej przez Czerwonych Khmerów, z Pol Potem na czele.

W tym samym roku umiera wybitny rewolucjonista Hysni Kapo. W 1981 roku samobójstwo popełnia długoletni działacz partii Mehmet Shehu. Rok później Enver Hodża oskarżył go o zdradę i bycie agentem Jugosławii.

W kwietniu 1985 roku umiera Enver Hodża. Cały kraj pogrążył się w smutku. Z tego powodu żałobę narodową ogłoszono w Wietnamie, w Laosie i w Kambodży. W celu upamiętnienia zmarłego przywódcy, postawiono trzy jego pomniki, a organizacją młodzieżową nazwano "Pionierzy Envera".

Dwa dni po śmierci Hodży, pierwszym sekretarzem Albańskiej Partii Pracy został rewizjonista Ramiz Alia, w chwili wyboru mający 59 lat. Za jego czasów poprawiły się stosunki Albanii z Jugosławią, Związkiem Radzieckim i państwami zachodnimi.

W 1989 przez Albanię przeszła fala manifestacji, inspirowanych przez kontrrewolucjonistów. Na przełomie czerwca i lipca 1990 r. doszło do zamieszek w Tiranie. W styczniu 1991 Albanię ogarnęła fala strajków o podłożu ekonomicznym i politycznym. 20 lutego tłum demonstrantów obalił w Tiranie na placu Skanderbega pomnik Envera Hodży.

Sytuację wykorzystali rewizjoniści i oportuniści w łonie partii komunistycznej. W wyborach parlamentarnych w marcu 1991 wygrała APP. Nowy parlament wybrał na prezydenta Alię i uchwalił nową konstytucję, w której zmieniono nazwę państwa na Republika Albanii. 16 maja 1991 wybuchł strajk. Władze APP przeprowadziły X Zjazd partii 10 - 13 czerwca, na którym partyjni kontrrewolucjoniści zmienili nazwę partii na Socjalistyczną Partię Albanii. W wyborach parlamentarnych z marca 1922 wygrała Demokratyczna Partia Albanii, wywodząca się z tzw. "opozycji demokratycznej". Był to koniec dyktatury proletariatu w Albanii...



Niektóre osiągnięcia albańskiego socjalizmu

- likwidacja analfabetyzmu;

- założenie pierwszych w historii Albanii uczelni wyższych;

- wysłanie 100% dzieci do szkół (w roku szkolnym 1985/1986 do szkół wszystkich stopni uczęszczało 744 tys. uczniów i studentów);

- darmowa służba zdrowia;

- w 1960 jeden lekarz przypadał na ponad 3300 mieszkańców, a w 1978 już na mniej niż 700; - na każdy rok trwania władzy socjalistycznej przypadał wzrost przeciętnej długość życia mieszkańców o 11 miesięcy! W 35 lat niemal podwojono przeciętną długość życia całej populacji;

- w latach 1960-1970 zelektryfikowano cały kraj;

- w 1969 roku zniesiono opodatkowanie bezpośrednie;

- w latach 1950-1980 dochód narodowy Albanii zwiększał się średnio rocznie o 7,4%, globalna produkcja przemysłowa o 12,4%, a rolna o 5%;

- kobiety zachęcano do podejmowania wszelkiej aktywności, łącznie ze stanowiskami rządowymi. W efekcie 40,7 % członków rad Ludowych i 30, 4% członków Zgromadzenia Ludowego stanowiły kobiety. Dwie z nich zasiadały w KC. Udostępniono im wszelkie szczeble edukacji, do której wcześniej nie miały dostępu;

- w 1976 r. zakazano brania pożyczek zagranicznych;

- zlikwidowano wszelkie wspólnoty religijne;

- od podstaw powstała albańska kinematografia;

- w sztuce obowiązywał realizm socjalistyczny;

- powstało setki teatrów, kin, bibliotek;



Zjazdy Albańskiej Partii Pracy

I Zjazd APP - 1948 r.

II Zjazd APP - 31 marca - 7 kwietnia 1952 r.

III Zjazd APP - 25 maja - 3 czerwca 1956 r.

IV Zjazd APP - 13-20 lutego 1961 r.

V Zjazd APP - 1-8 listopada 1966 r.

VI Zjazd APP - 1-7 listopada 1971 r.

VII Zjazd APP - 1-6 listopada 1976 r.

VIII Zjazd APP - 1-8 listopada 1981 r.

IX Zjazd APP - 3-8 listopada 1986 r.

X Zjazd APP - 10-13 czerwca 1991 r.

 

Wojtek Karski